Eylül 2024'te İtalya'nın Adriyatik kıyısındaki Fano şehrinde acil servise gelen birkaç hasta, doktorları şaşkına çeviren belirtilerle başvurdu: ellerde ve ayaklarda döküntü, yüksek ateş, bulantı ve ishal. Yapılan testler, hastaların tropik bölgelerde yaygın olarak görülen viral bir enfeksiyon olan dang humması taşıdığını ortaya koydu. Ancak sıra dışı olan şey, hastaların hiçbirinin yakın zamanda dang hummasının görüldüğü bir ülkeye seyahat etmemiş olmasıydı. Ortak noktaları, yalnızca Fano'daki belirli bir mahalleydi.

Bu olay, yalnızca bir sağlık skandalı değil, aynı zamanda iklim değişikliğinin somut bir yansımasıydı. Avrupa genelinde artan sıcaklıklar, istilacı sivrisinek türlerinin kıtada hızla yayılmasına ve Avrupalıların genellikle uzak kıtalarla ilişkilendirdiği hastalıkları beraberlerinde getirmesine neden oluyor. Fano'daki salgın, dang hummasının anakara Avrupa'da yerel olarak yayıldığının ilk örneği değildi, ancak ağustos ortasından ekim ortasına kadar tespit edilen 199 vakayla önceki olaylardan çok daha büyük bir boyuta ulaştı. Son birkaç yılda Avrupa ülkeleri, eklem şişliğine neden olan ağrılı chikungunya hastalığı ve Batı Nil virüsü gibi sivrisinek kaynaklı diğer virüslerin de salgınlarını bildirdi.

Asya Kaplan Sivrisineği Avrupa'yı Ele Geçiriyor

Bu tehdidin arkasındaki başlıca aktör, yaygın olarak Asya kaplan sivrisineği olarak bilinen Aedes albopictus türü. Birçok sivrisinek türünün aksine gece olduğu kadar gündüz de ısıran bu tür, artık tüm kıtalarda bulunuyor. İtalya Ulusal Yeni Teknolojiler, Enerji ve Sürdürülebilir Ekonomik Kalkınma Ajansı'nda (ENEA) kıdemli araştırmacı olarak görev yapan ve 20 yılı aşkın süredir kaplan sivrisinekleri üzerinde çalışan Riccardo Moretti, türün özellikle güneyde olmak üzere Avrupa genelinde yerleşik popülasyonlar oluşturduğunu ve kuzeye doğru ilerlemeye devam edeceğini söylüyor.

Asya kaplan sivrisineği 20 ila 30 santigrat derece arasında en verimli şekilde yaşamasına rağmen, yaklaşık 10 santigrat derecede bile hayatta kalabiliyor. Moretti, "Bu, şu anda İngiltere'de bile Asya kaplan sivrisineğinin yayılmasına izin verecek koşulların mevcut olduğu anlamına geliyor" diye konuşuyor. Şu anda bu koşullar kuzey Avrupa ülkelerinde yılın en sıcak dönemleriyle sınırlı olsa da, güneydeki ülkelerde sivrisinek sezonu giderek uzuyor. Araştırmacılar, Yunanistan'da yetişkin sivrisineklerin aralık ayına kadar uçtuğunu ve mart ayında yeniden ortaya çıktığını gözlemledi; tür kışı yumurta halinde geçiriyor. Moretti, "Önümüzdeki birkaç yıl içinde yıl boyunca hayatta kalabilen bir popülasyonla karşılaşma riski oldukça gerçekçi" uyarısında bulunuyor.

Sıcaklık Eşiği Düşünülenden Daha Düşük

Sivrisinek kaynaklı hastalık vakaları Avrupa'da şu anda yaz sonlarına doğru yoğunlaşıyor. Bu dönem, kaplan sivrisineklerinin en yaygın olduğu ve insanların seyahatlerden döndüğü zaman dilimine denk geliyor. Farkında olmadan Avrupa'da bulunmayan bir enfeksiyonu (örneğin dang hummasını) taşıyan bir kişi, bir kaplan sivrisineği tarafından ısırılıyor. Sivrisinek başka insanları da ısırıyor ve hastalık yerel olarak yayılmaya başlıyor. Ancak havalar soğudukça sivrisineklerin etkinliği azalıyor ve vakalar düşüşe geçiyor. Sivrisinek sezonu uzadığında ise daha fazla enfeksiyonun ortaya çıkma riski artıyor.

Bu yılın başlarında yayımlanan bir araştırma, kaplan sivrisineklerinin chikungunya virüsünü bulaştırması için gereken sıcaklık koşullarının önceden düşünülenden daha düşük olduğunu ortaya koydu. Yapılan hesaplamalara göre sivrisinekler bu virüsü 14 santigrat derece (57 Fahrenheit) yerine 16 santigrat derece yerine 14 santigrat derece gibi daha düşük bir sıcaklıkta bile bulaştırabiliyor. Bu durum, salgınların çoğu Avrupa ülkesinde ve daha uzun sürelerle yaşanabileceği anlamına geliyor. Çalışmayı yöneten İngiltere Ekoloji ve Hidroloji Merkezi'nden epidemiyolojik modelleme uzmanı Sandeep Tegar, "İki derecelik fark, küresel ısınma söz konusu olduğunda büyük önem taşıyor" diye vurguluyor.

Sıcaklık Tek Başına Belirleyici Değil

Artan sıcaklıklar genel olarak sivrisinekler için daha elverişli koşullar yaratsa da durum bundan daha karmaşık. 35 santigrat derecenin üzerindeki aşırı sıcaklıklar kaplan sivrisineklerinin hayatta kalmasını zorlaştırıyor. İspanya CEAB araştırma merkezinden ekolog Frederic Bartumeus, son dönemde yaşanan aşırı sıcak dalgaları ve orman yangınlarından etkilenen güney Fransa ve İspanya'da bu yıl sivrisinek sayısının aslında daha az olabileceğini belirtiyor: "Bu bölgelerde çok iyi bir sivrisinek sezonu geçirmedik çünkü hem çok sıcak hem de çok kuru."

Yağış da kritik bir faktör. Sivrisinekler yumurtalarını bırakmak ve larvalarının gelişmesi için durgun suya ihtiyaç duyuyor. Wellcome sağlık vakfında iklim ve bulaşıcı hastalıklar uzmanı Felipe Colón González, "Yeterince yağmur yağmazsa üreme alanları oluşmuyor. Ancak çok fazla yağmur yağarsa da sivrisinek üreme alanları yıkanıp gidebiliyor" açıklamasını yapıyor. Nem oranı, sivrisineklerin taşıdığı virüsler ve insan davranışları üzerindeki etkileriyle birlikte tüm bu faktörler, salgın modellerini oldukça karmaşık hale getiriyor; bu nedenle sürekli sürveyans çalışmaları büyük önem taşıyor.

Teknolojiyle Mücadele: Steril Erkek Sivrisinekler

Sivrisinek popülasyonları erken tespit edilirse kontrol altına alınabiliyor. ENEA'dan Moretti, İtalya'da bir bölgedeki kaplan sivrisineği popülasyonunu kontrol etmek için üreme açısından uyumsuz bir milyondan fazla erkek sivrisineği serbest bırakmayı içeren bir deney yürüttü. Bu erkekler dişilerle çiftleştiğinde dişinin bıraktığı yumurtalar kısır oluyor ve bölgedeki verimli sivrisinek yumurtası sayısı önemli ölçüde azalıyor. Ancak uzmanlaşmış biyofabrikalarda sivrisinek üretmek oldukça maliyetli. Bu deneyde kullanılan sivrisinekler, Google'ın Debug programı kapsamında Miami'de üretilerek İtalya'ya gönderildi.

Moretti, sivrisinekleri tamamen ortadan kaldırmanın imkânsız olduğunu çünkü türün yeni alanları kolonileştirmede son derece başarılı olduğunu vurguluyor ve ekliyor: "Önemli olan tropik virüslerin bulaşma risklerini radikal biçimde azaltmaktır."

Halk Sağlığı Sistemlerinin Sınavı

Avrupa ülkeleri için asıl sınav, kamu sağlığı sistemlerinin izole salgınları büyük krizlere dönüşmeden kontrol altına alıp alamayacağı. Colón González, "Hazırlıklı olmanın temel olarak salgınları tahmin etmekle ilgili olduğuna dair yaygın bir yanılgı var. Gerçekte hazırlıklı olmak, riskler ortaya çıktığında kamu sağlığı altyapısının etkili biçimde tepki vermesini sağlayan sistemi inşa etmektir" diyor. Bu açıdan Avrupa, benzer iklime sahip dünyanın diğer bölgelerine kıyasla güçlü bir avantaja sahip: güvenilir kamu sağlığı ve bilgi sistemleri sayesinde sivrisinek kaynaklı hastalık vakaları şimdiye kadar nispeten düşük seyretti.

Sivrisinekler kıtaya yayılmaya devam ederken, Avrupalılar tropik bölgelerde yaşayan insanların alışık olduğu önlemleri uygulamaya başlamak zorunda kalabilir. Bartumeus, İspanya'daki evinde pencerelere sineklik taktığını, saksılarda biriken durgun suyu düzenli olarak boşalttığını ve açık havada olacağı akşam saatlerinde uzun pantolon giyip böcek kovucu kullandığını söylüyor: "Yapabileceğiniz tek şey bu tür basit önlemler."

Yakın gelecekte kaplan siv sineğine bir de yol arkadaşı eklenecek. Bir diğer istilacı tür olan Aedes aegypti (sarı humma sivrisineği), Kıbrıs ve Portekiz'e bağlı Madeira takımadalarında yerleşik popülasyonlar oluşturdu. Adından da anlaşılacağı üzere sarı humma virüsünü taşıyabilen bu tür, aynı zamanda dang humması, chikungunya ve Zika virüslerini da bulaştırıyor. Kaplan sivrisineği kadar düşük sıcaklıklara dayanamasa da, muhtemelen kargo yoluyla taşınarak zaman zaman kuzeye seyahat ettiği tespit edildi. En son varış noktası: Lüksemburg'da bir dinlenme istasyonu oldu.