Trump yönetimi, kirletici tesislerin — veri merkezlerini besleyen bazı gaz santralleri ve dizel jeneratörler dahil — halka çok az bildirimle ya da hiç bildirimde bulunmadan inşa edilmesinin önünü açabilecek bir kural değişikliğini sessizce değerlendiriyor.

Çarşamba günü ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), belirli yeni hava kirliliği kaynaklarının izin süreçlerinde halkın nasıl katılım sağlayacağına karar verme yetkisini eyaletlere devretmeyi öngören önerilen kural değişikliği üzerine bir kamu duruşması gerçekleştirdi. Önerilen geri çekilme, ABD genelinde veri merkezlerine yönelik artan toplumsal tepkilerin yaşandığı bir dönemde geldi; birçok topluluk, geliştirme projelerini yavaşlatmak amacıyla izin süreçlerini kullanıyor. Yapılacak her türlü değişiklik, yeni veya genişletilen kirletici tesislerin mahallelere geleceğine dair sıradan vatandaşların nasıl bilgilendirileceği konusunda ciddi sonuçlar doğurabilir.

Moms Clean Air Force'un Pensilvanya örgütçüsü Vanessa Lynch, EPA duruşmasında yaptığı konuşmada, "Veri merkezleriyle ilgili topluluklarda aktif çalışan biri olarak bunun temelden doğru olduğunu biliyorum: İnsanlar söz sahibi olmak istiyor" dedi.

Hava kirliliği yayan her türlü tesisi inşa eden şirketler, Temiz Hava Yasası kapsamında izin almak zorundadır. Kirletici kaynaklar, belirli kirletici eşiklerini karşılayıp aşmaları durumunda 'büyük kaynak' (major source) izin sürecinden, aksi takdirde ise 'küçük kaynak' (minor source) olarak adlandırılan süreçten geçiriliyor. Büyük kaynaklar hem federal hem de eyalet düzenleyicileri tarafından değerlendirilirken, inşaat öncesi ve sonrasında kapsamlı gerekliliklere tabi tutuluyor. Ancak küçük kaynaklar üzerindeki denetim çok daha az.

Küçük kaynak kapsamına giren tesisler son derece geniş bir yelpazeye yayılıyor; kuru temizlemeciler ve oto kaportacılarının yanı sıra dizel ve gaz motorları da bu kategoriye giriyor. Son ikincisi, veri merkezlerini beslemek için giderek daha fazla kullanılıyor. xAI ve Meta gibi operatörler, şebeke arkası (behind-the-meter) gaz santralleri inşa etmek için küçük kaynak izin süreçlerinden yararlanıyor.

Temiz Hava Yasası, halkın izin süreçlerine katılımını zorunlu kılıyor; Kongre, büyük kaynaklar için kamu duruşması dahil birçok adımın atanması gerektiğini açıkça belirlemiş durumda. EPA kuralları, küçük kaynak izinleri için de bir miktar halk katılımı öngörüyor. Ancak eyalet uygulama yasalarındaki yamalı yapı nedeniyle bu katılım süreci — ve eyalet kurumlarının EPA gerekliliklerine gerçekten uyup uymadığı — ABD genelinde büyük farklılıklar gösteriyor.

Önerilen kuralın yürürlüğe girmesi durumunda, "yerel sorunlara en aşina olan eyalet ve yerel kurumları, önerilen yeni küçük kaynaklar ve değişiklikler için halka katılım fırsatlarının sağlanıp sağlanmayacağı, ne zaman ve ne kadar süreyle sunulacağı konusunda söz sahibi olurdu" diyor bir EPA sözcüsü WIRED'a verdiği demeçte. Sözcü, kuralın emisyon standartlarını değiştirmeyeceğini de sözlerine ekledi.

Bu eyalet bazlı farklılıklar, halkın sürece nasıl dahil olduğu konusunda büyük önem taşıyor. Çevresel hukuk savunuculuk grubu Southern Environmental Law Center'ın Atlanta merkezli avukatı Keri Powell, grubunun sıklıkla Georgia gibi eyaletlerde davalara dahil olduğunu söylüyor; zira Georgia'nın küçük kaynak izinleri için daha sağlam bir kamu bildirim ve katılım sürecine sahip olduğunu belirtiyor. Powell'un grubu, bu ayın başında şirketlerin kamuya açık hava izin başvurularından elde ettiği bilgiler doğrultusunda eyaletteki bir veri merkezi inşaatındaki sorunlara ilişkin eyalet enerji düzenleyicisini bilgilendirdi. Ancak EPA federal gerekliliği kaldırırsa, eyaletteki topluluklar ve hukuk grupları yaklaşan projeler hakkında çok az uyarı alabilir ya da katılım ve inceleme süreçlerinin dışında kalabilir.

"Georgia, 'endişeliyim' diyebileceğim bir yerin örneği" diyor Powell.

Georgia Çevre Koruma Dairesi İletişim Direktörü Sara Lips, kurumun "önerilen federal kural değişikliklerinin eyalet yönetmeliklerine göre kamu katılım gerekliliklerini etkileyip etkilemeyeceğini belirleme aşamasında olduğunu" söyledi.

Kentucky de küçük kaynak izinleri için daha güçlü kamu katılım yasalarına sahip. Kentucky Resources Council kıdemli avukatı Byron Gary, eyalet kurumlarının EPA kurallarını değiştirmesi halinde bile kendi kamu katılım kurallarını korumak için sahne arkasında "gayri resmi bir taahhüt" verdiğini söylüyor. Ancak bunun değişebileceğini de belirtiyor: "Bir sonraki yönetimin bunu gerçekten değiştirip değiştirmeyeceğini kimse bilemez."

Teksas, daha düşük katılım düzeylerinin nasıl göründüğüne bir örnek teşkil ediyor. Eyaletteki veri merkezi patlaması, büyük ölçüde küçük kirlilik izinlerine dayanan özel gaz santrallerinin kitlesel biçimde inşasını tetikledi. Eyaletin düşük uygulama düzeyi, veri merkezlerinin gölgesinde yaşayan bazı toplulukların evlerinin yakınına kurulan fosil yakıt altyapısının kapsamı karşısında şaşkınlık yaşamasına yol açtı.

Trump yönetimi, iktidara gelmesinden bu yana yapay zekâya tam destek veriyor ve federal düzeyde veri merkezi geliştirmesinin önündeki çok sayıda engeli kaldırıyor. Bu çabalar, ABD'yi "yapay zekânın dünya başkenti" haline getirmek için çalışan EPA'nın eylemlerini de kapsıyor; ajans sözcüsü bunu doğruluyor.

Şirketler de veri merkezi inşasına muazzam meblağlar harcıyor: Haziran ayında veri merkezi inşaatına yapılan harcamalar, ilk kez toplu taşıma altyapısı harcamalarını geride bıraktı. Kamuoyu muhalefetinin veri merkezi geliştirmesi için yeni bir darboğaz oluşturduğu düşünüldüğünde, Powell'a göre kural revizyonunun zamanlaması muhtemelen bir tesadüf değil.

"Bunun, Trump yönetiminin yapay zekâ veri merkezlerinin inşasını kolaylaştırmak için yürürlüğe koyduğu bir kural paketinin parçası olduğunu düşünüyorum" diyor Powell.